Gang-gang, Ging-ging, Gung-gung

Kung ikaw ay Pilipino o lumaki ka sa Pilipinas, ay sigurado akong may kakilala kang Bam-Bam, o Bong-Bong, o Che-Che, o Don-Don, o Jun-Jun, o Nene, o Ning-Ning, o Ping-Ping, o Toto. Siguro idagdag mo pa sina Mac-Mac, Mik-Mik, Mimi, Noy-Noy, Jan-JanLan-Lan, Lot-Lot, Jojo, Pen-PenTin-Tin, Ton-Ton, Kaka, RaraNana, Nini, NonoGang-Gang at Ging-Ging. Lahat ng mga pangalang binanggit ko ay mga kakilala ko.

May kilala rin akong Gaga at Gung-gung. Marami sila.

Bakit nga ba tayong mga Pilipino ay mahilig sa mga pangalang inuulit? Siguro ay makulit lang tayo kaya’t gusto natin ng inuulit-ulit. O kaya nama’y sobra lang tayo sa imahinasyon na gumawa ng makwela o mabantot na pangalan? Pero kung tutuusin uso na ang pangalang inuulit panahon pa ni Lapu-Lapu.

Hindi lang pangalan ng tao, kundi kahit mga lugar sa Pilipinas, ay may pangalang inuulit. Gaya ng Taytay, Iloilo, Guagua, Wawa, Tawi-Tawi, Sanga-Sanga, Hinulugang Taktak, at Mount Hibok-Hibok. Ako naman ay lumaki sa may Balik-Balik. Ang kulit ‘no?

DSC_0150

Meron din tayong mga pagkaing Pilipino na binigyan natin ng pangalang inuulit. Tulad ng kare-kare, bilo-bilo, tibok-tibok, pichi-pichi, kwek-kwek at poqui-poqui. Hindi po bastos ‘yung huling putahe, lutong Ilocano po iyon.

Siguro isama na natin pati tawag natin sa mga hayop. Mula sa maliit na kiti-kiti, hanggang sa malaking lumba-lumba. Andiyan din ang paru-paro, gamu-gamo, batu-bato, sapsap, at plapla. Pati nga bulaklak, gaya ng ilang-ilang at waling-waling. Bilib ka na?

At siyempe pa, pati maselang bahagi ng ating katawan, ang tawag natin ay inuulit din. Hindi lang kili-kili ang tinutukoy ko. Pati ti__, pek__, at su__. Awat na?

Aking nabasa na hindi lang daw ang wikang Pilipino ang mahilig sa mga inuulit na salita. Ang ating wika ay nagmula sa pamilya ng Malayo-Polynesian na mga lingwahe. Ang mga wikang ito ay may hilig na magdikit-dikit at magkawing-kawing ng mga kataga upang gumawa ng mga bagong salita. Maraming pagkakataon, inuulit ang unang component ng salita. Kaya siguro may Mahimahi sa Hawaii, at may Bora-Bora sa French Polynesia.

Kaya kung pinangalanan kang Pot-Pot o Keng-Keng, ay sisihin mo na lang ang ating mga sinaunang ninuno at mga tatang. Anak ng teteng talaga!

Kadalasan kapag ang isang salita ay inuulit ay tumitindi ang kahulugan nito. Kumbaga sa Ingles, ito’y nagiging superlative. Tulad ng kapag sinabing ang husay, ibig sabihin ay magaling. Pero kapag sinabing ang husay-husay, ay ibang liga na iyon at maaaring genius na ito. Kapag laksa, nangangahulugan ito’y marami, subalit kapag laksa-laksa, siguradong matatabunan ka na ‘nun. Kapag sinabing ang pangit mo, ay baka nagsasabi lang sila ng totoo. Pero kapag sinabihan kang ang pangit-pangit mo, ay insulto at away na ang hanap nito. Brod, tara sa labas!

Mayroon din tayong mga salita na tuluyang naiiba ang kahulugan kapag inuulit. Tulad ng bola, ito ‘yung isinu-shoot sa goal. Pero kapag bola-bola ito yung tinutusok at sinasawsaw. Baka iba namang tinutusok at sinasawsaw ang nasa isisp mo? Fishball tinutukoy ko ‘Te. Kapag sinabing turo, maaring tungkol sa maestra o sa paaralan. Pero pag-sinabing turo-turo, ay karinderya na ‘yan. Kapag halo lang ay parang walang dating sa akin. Ngunit kapag binanggit mong halo-halo, ay maglalaway na ako, dahil miss na miss ko na ‘yan.

Maari ring inuulit ang isang salita para ibahin ang verb tense ng isang pangungusap. Tulad ng hawak, ginagawang hawak-hawak para maging present participle tense. Kung baga sa Ingles, dinadagdagan ng –inglike hold to holding. Suot ginagawang suot-suot. At ang salitang bitbit, kahit inuulit na ito, pero uulit-ulitin pa rin.

Example: Bitbit-bitbit ni Pepe ang patpat at tingting.

Meron din naman tayong mga salita na kapag hindi inuulit ay walang kahulugan. Gaya ng sinto-sinto na ang ibig sabihin ay baliw. Ano naman ang ibig sabihin ng sinto? Medyo baliw? O kaya’y guni-guni na ibig sabihin ay ilusyon lang. Ano naman ang ibig sabihin ng guni? Kalahating ilusyon lang? O kaya naman ay kuro-kuro, na ibig sabihin ay opinyon. Ano naman ang kuro? Walang opinyon?

May mga salita ding inuulit, na tayo lang mga Pilipino ang tunay na nakakaintindi, dahil kasama na ito sa hibla ng ating kultura. Tulad ng tabo-tabo, pito-pito, tagay-tagay, at ukay-ukay.

Bilang kunklusyon, maaaring sabi-sabi at haka-haka lang ang mga nilahad ko dito. Maari rin itong bunga ng aking pagmumuni-muni o kaya nama’y guni-guni lamang. O siguro ito’y mga kuro-kuro ng isang kukurap-kurap at aantok-antok na pag-iisip. Kaway-kaway na lang kung inyong naibigan. At huwag namang bara-bara at sana’y hinay-hinay lang sa pagtawa, at baka mapagkamalian kayong luko-luko at luka-luka. Salamat po.

(*photo taken in Bagac, Bataan)

 

 

Ebolusyon ng Wika

Pilipino ang wika na aking kinamulatan. Ito rin ang wika na malugod kong tinanggap. Sa pamamagitan ng pagsasalita ay aking napahiwatig ang aking pangangailangan.

Mama. Kain. Tubig. Tulog. Kumot.

Sa wika ring ito, ako’y natutong makipag-kapwa at ipahayag ang aking saloobin.

Laro tayo. Sali ako. Taguan tayo. Sige, ikaw taya. Ayoko na. Madaya ka.

Nang pumasok na sa eskwela, ako’y natuto ring bumaybay at bumasa sa Pilipino.

ABaKaDa. Ako ay may lobo. Lumipad sa langit. Si Juan ay may aso. Kumain ng lobo. Si Pepe ay may pusa. Hinabol ng aso. ABNKKBSNPLAko!

Sa pamamagitan ng wikang kinamulatan ay aking natuklasan na kaya kong mapagalaw at mapaikot ang aking munting mundo.

Mama, bayad ko ho. Isang Quiapo, galing Balik-Balik. Para na po sa tabi. Ale, pabili nga po ng isang hopia at isang malamig na Sarsi. Manong, gupit-binata po. 

Maliban sa tahanan at sa paaralan ay natuto rin ng mga bagong salita na nagpakulay ng aking wika. Maging ito ay salitang kalye: Pards, dehins ako makakasama sa tipar mo, dehins ako payagan ng ermat ko.

O sa pakikinig sa radyo: Laki sa layaw, laki sa layaw jeproks. Bonga ka day, bonga ka day, sige lang, sige lang, itaas ang kilay!

Nakapulot din ng iba pang bokabularyo sa panonood ng TV: Pare, bagets na bagets ang porma mo. Nakakapraning kang tignan.

Ngunit nang makadaupang-palad ko ang panitikang Pilipino, ito ay aking naibigan. Ito ay gumising sa nananalaytay na dugong Balagtas sa aking katauhan. Sa katunayan, Bulakan ang pinagmulan ng aking lahi.

O pagsintang labis ang kapangyarihan,
Sampung mag-aama’y iyong nasasaklaw
Pag ikaw ang nasok sa puso ninuman
Hahamakin ang lahat masunod ka lamang.

Aking napagtanto na hindi lamang ang wika ay upang ipahayag ang ating hangarin, ito rin ay maaring gamitin bilang isang sining upang pumukaw sa mga natutulog na damdamin.

Datapwat mahirap maging dalisay sa isang wika. Maraming pagkakataon, ay pinagsasama-sama natin ang mga iba’t-ibang wika. Ito ay upang mas lalong maging effective sa pag-lalahad nang ating objectives. Kaya’t natuto rin akong magsalita ng Tag-lish.

Aminin man natin o hindi, ay may mga salita, lalo na sa siyensa na walang katumbas sa ating wika. Tulad ng: Ano ang kayariang henetika ng langaw ng prutas? Hindi ba’t mas madaling intindihin kung sabihin na lang na: Ano ang genetic make-up ng fruitfly?

OK lang naman sigurong haluan natin ng ibang salita ang ating lengguahe. Hindi naman siguro titikwas sa kaniyang libingan si Manuel Quezon, ang tinaguriang ama ng pambansang wika, kung makakarinig siya ng salitang Tag-lish.

Para sa akin ay tanggap naman nating lahat ito, dahil nagkakaintindihan pa rin naman tayo. Pero meron din namang iba, lalo na ng mga kolehiyala, na medyo mahirap ko pa ring tanggapin. Ito rin ang tinaguriang salitang Coño.

Let’s make tusok-tusok the fishballs. It’s so maputik the road, it make dumi my shoes. Why is it so mainit here? I make paypay the whole day, and I get so pagod!

Sa totoo lang, dumudugo pa rin ang tenga ko kapag nakakarinig nito.

Lumipas pa ang mga taon at matapos akong manirahan sa ibayong dagat nang matagal na panahon, hindi ko kinalimutan ang salitang aking kinagisnan. Hindi ko ito tinalikuran, at gamit gamit ko pa rin kahit ako ay nasa dayuhang bansa na.

Dahil Pilipino ang aking lahi. Ito ang aking pagkakakilanlan. Ito ang aking wikang kinamulatan. Ito ang wikang aking minamahal.

IMG_3256

photo taken at Tagaytay during our last home trip

Hindi katagalan ay muling nagbalik at tumapak muli ako sa lupang tinubaan. Ako’y napatulala. Pilipino pa rin ba ang wikang aking narinig?

Matapos magkitakits ng mga kaibigan. Hindi ko ma gets ang salita ng iba. Parang nganga ang aking peg. Tunay na naguluhan akech. Sa bayan ng mga epal at jologs, kinarir na rin ba nilang palitan ang ating wika? Anyare?

Pero, tangapin ko man o hindi ang mga pagbabago sa salitang aking kinagisnan, aaminin ko, astig pa rin ang dating ng ating wika.

Mabuhay ang wikang Pilipino! Mabuhay ang mga nagsasalita nito! Mabuhay ang mga nagmamahal ng ating pambansang wika!

(*Ang kathang ito ay sinulat sa pagdiriwang ng buwan ng pambansang wika.)