Rico J, Isang Pagpupugay

Nitong mga nakaraang araw, ay namamayagpag sa aking pandinig ang mga OPM (Original Pilipino Music). Nalungkot ako sa balita noong isang linggo na pumanaw na pala si Rico J. Puno. Kaya para mabawasan ang aking pagkalumbay ay nagpipiyesta na lang ako sa pakikinig ng mga OPMs, lalo na sa mga kanta ni Rico J.

Isa si Rico J sa mga nagpasikat ng mga OPM. Siguro naman lahat tayong mga Pinoy ay alam ang kanyang mga kanta. Tulad nito:

“Kapalaran kung hanapin, di matagpuan, at kung minsan lumalapit nang ‘di mo alam.” (Kapalaran)

Sa totoo lang naisama ko na ang linya ng kantang ito sa isa sa aking blog, Bahala na si Batman.

Mayroon din siyang kanta na nakakapukaw ng damdamin. Tulad nito:

“Huwag damdamin ang kasawian, may bukas pa sa iyong buhay, sisikat din ang iyong araw, ang landas mo ay mag-iilaw.” (May Bukas Pa)

Nagkaroon din ako ng blog na ang pamagat ay mula sa kantang ito, May Bukas Pa.

At mayroon din mga kanta si Rico Puno na pinangarap mong sana ikaw rin ay kagaya niya. Tulad ng:

“Macho gwapito raw ako!” (Macho Gwapito)

Pero hindi naman ako naging macho dahil patpatin nga ako noong araw.

Nakakalungkot lang isipin na wala na si Rico Puno. Para sa akin na lumisan ng ating bayan at matagal nang wala sa bansa, parang bang ako’y nanghihinayang na hindi ko na mababalikan ang aking naiwan. Para bagang may kulang na sa Pilipinas na aking nakagisnan.

Pero sangayon din sa isang awit ni Rico J, eh talagang ganyan ang buhay:

“Sa mundo ang buhay ay mayroong hangganan, dahil ay lupa lamang.” (Lupa)

Hindi lang mga OPM ang namimiss ko kapag nabanggit si Rico Puno. Namimiss ko rin kung saan ako nanggaling at kung saan ako lumaki. Kung hindi ninyo po alam, si Rico J ay lumaki sa may Balik-Balik sa Sampaloc Manila. Iyong apartment kung saan sila nanirahan noon ay sa kabilang kalye lang mula kung saan ako nakatira doon sa Sampaloc. Siyempre naging proud ang mga naging kapitbahay niya nang siya ay naging sikat na.

Mabalik tayo sa mga OPM, lumaki akong nakikinig ng mga kantang Pilipino, hindi lang kanta ni Rico J. Nakakaaliw ngang isipin na iba’t iba ang mga OPM.

May mga awit na makatotoo:

“Isang kahig, isang tuka, ganyan kaming mga dukha.” (Dukha by Heber Bartolome)

May mga kantang matalinghaga:

“Patakan n’yo ng luha ang apoy sa kanyang puso.” (Balita by Asin)

At mayroon ding mahiwaga:

“Butse kik, ek ek ek.” (Butse Kik by Yoyoy Villame)

May kantang mapangutya:

“Beh, buti nga, beh, buti nga, bebebebeh, buti nga!” (Beh Buti Nga by Hotdog)

May mga kanta na garapal:

“Pahipo naman, pahawak naman, hindi na kita matsangsingan.” (No Touch by Mike Hanopol)

Kung sa panahong ito kapag kinanta mo ito ay pwede kang kasuhan ng sexual harassment.

Meron din namang mga awit na nakakatawa, pero may aral.

“Banal na aso, santong kabayo, natatawa ako.” (Banal na Aso Santong Kabayo by Yano)

Pero ang mga awit na tunay na napamahal sa atin ay iyong may kahulugan sa atin. Marahil may mga karanasan tayong hindi malilimutan na nakakawit sa kantang iyon. Para po sa akin, isa sa mga ito ay kanta ni Rico Puno:

“Alaala ng tayo’y magsweetheart pa, namamasyal pa sa Luneta nang walang pera.” (The Way We Were by Rico Puno)

Sa katunayan nai-blog ko na rin ang karanasan kong ito, Alaala ng Luneta.

Nakakamiss talaga. Kaya magsa-sound trip na lang uli ako at magpapakalunod sa mga OPM. Maraming salamat sa mga magagandang alaala, Rico J. Puno.

A-2166666-1404547268-1768.jpeg

(*photo from the web)

Leksiyong Pang-Grade One

May mga bagay na nakaukit na sa ating isipan. Kahit pa may mga ilan na hindi natin matandaan, gaya kung saan natin inilapag ang susi ng bahay, o kaya ang birthday ng ating biyenan, pero may mga bagay na hindi natin makalimutan. Tulad ng aking mga karanasan at mga leksiyon noong ako’y Grade One.

school_supplies_t715

Ako ay nag-Grade One sa isang maliit na pribadong paaralan sa Quezon City. Hindi kalakihan ang klase at mag-kasama pa nga ang mga estudyanteng Grade 1 at Grade 2 sa iisang classroom.

Hindi ko makalimutan ang ilan sa aking kaklase. Si Rolando, na kukurap-kurap, na para siyang laging kumikindat. Noong tumanda na lang ako, kesa ko nalaman na isa palang medical condition iyon – facial tic disorder. Nandiyan din si Nathan, na mestisuhin. Hindi sa ako’y naiingit na maputi siya, dahil masaya ako sa kulay kong “Italyano” – Itang Ilokano. At si Ronald na aking seatmate. Seatmate din namin ang nanay niya, dahil nakaupo ito sa likuran namin sa boong isang taon ng klase.

Maghapon ang aming klase kaya may bitbit akong baon. Inilalagay ang aming mga lunch box sa isang tabi ng classroom. Isang araw, isang Grade 2 na estudyante ang kumuha at kumain ng aking baon. Iniabot daw ng isa niyang kaklase ang aking lunch box dahil sa akalang ito’y sa kanya. Ang mokong naman kahit alam na hindi ito sa kanya, ay kinain pa rin ang aking baon!

Kaya’t unang aral ko sa Grade One ay ito:

1. Magpakatatag, kahit ang buhay kung minsan ay hindi patas. May mga bagay na nararapat na para sa iyo, ay aagawin pa ng iba. 

Hindi ko na matandaan kung ano ang aking kinain nung tanghaling iyon. Pero aking ipinaalam sa aking guro ang nangyari. Nakatagal naman ako hanggang hapon at hanggang sa mag-uwian na. At bumalik pa kinabukasan sa klase.

Naaalala ko rin noon na matapos ang aming lunch break, kami ay laging may siesta. Papatayin ang ilaw, at kami ay hihiga sa sahig o kaya ay sa desk para kami ay magpahinga. Medyo sapilitan ang pagpapatulog sa amin. May mga class monitor pa, sila iyong mga kaklase namin na in-charge daw, at sinusumbong nila sa aming teacher kung sinong ayaw matulog. Isa ako sa ayaw matulog.

Kung ako lang ang masusunod, maglalaro ako sa labas at magtatatakbo sa initan ng katanghaling tapat, hanggang sa tumagaktak ang aking pawis. Bakit pa kasi kailangan ng nap time?

Pero ngayong tayo’y tumanda na, kahit pa ibawas sa ating working hours ay payag tayo, magkaroon lamang ng ilang saglit na pahinga o siesta. Dahil sa sobrang abala at pagod natin, inaasam-asam natin kahit konting nap time o kaya’y free time para sa ating sarili.

Kaya’t ang pangalawang leksiyon ko sa Grade One ay ito:

2. May mga bagay na hindi mo gusto at parang walang kabuluhan ngayon, ngunit sa pagdaan ng panahon ay hahanap-hanapin mo.  Matutong pahalagahan ang mga ito.

Nakakatuwa lang isipin na ang batang galit sa tulog noon ay isang duktor na espesyalista sa pagtulog ngayon.

May panahon namang binibigay para kami ay maglaro. Ang mga gusto kong laro noon ay sipa, jolens, trumpo, teks, shato, patintero, habulan, prisoner’s base, at taguan. Kahit nga piko at jackstone ay nilalaro ko kalaban ang mga babae kong kaeskwela.

Hindi lang naman kaming mga Grade One ang naglalaro. Kahit ‘yung malalaking bata ay naglalaro din. Dahil medyo maliit ang school ground ng aming paaralan kaya minsan walang masyadong space para maglaro.

Isang hapon, may mga Grade Six na mga estudyante ang nagta-tumbling tumbling at nagsa-sommersault sa playground. Dahil haharang-harang ako, o dahil kasi maliit ako kaya’t wala silang pakundangan, nasipa ako ng isang lalaki habang ito ay nagta-tumbling. Tumilapon akong parang lata ng tumbang preso!

Kahit ako’y nasaktan, hindi naman ako makapalag. Nang ako’y mahimasmasan at lumingon sa batang nakasipa sa akin, nakita ko itong namimilipit na rin sa sakit. Ito ay dahil sa isang estudyanteng Grade Six ang humangos upang ako’y ipagtanggol at inumbag niya sa sikmura ang batang lalaki. Ang mabilis na sumaklolo sa akin ay ang aking ate. Oo, ipinagtanggol ako ng isang babae.

Kaya’t isa sa aral ko mula Grade One ay ito:

3. Mahalin natin ang ating pamilya. Sila ang  magtatanggol at tutulong sa atin sa oras ng pangangailangan.

Oo nga’t batid ko na hindi perpekto ang bawa’t pamilya. Ngunit darating ang panahon na walang iba kung hindi pamilya pa rin natin ang magsasalba sa atin. Ika nga nila, “Blood is thicker than water.”

Sa katunayan madalas akong tumilapon noon. Kaya kong tumilapong mag-isa. Bata pa kasi ako ay dare-devil na ako. Mahilig akong umakyat kung saan-saan at tumalon na parang Spiderman. Wala nga akong kadala-dala, kahit pumutok na ang noo ko noong ako’y tumalon sa hagdan, tapos pumutok din ang nguso ko nang ako’y lumipad sa swing. Eto ay bago pa ako mag-Grade One.

Isang araw nang ako’y nasa paaralan, tumatakbo ako sa loob ng banyo. Kahit banyo ginagawa kong playground noong ako’y Grade One. Dahil basa ang sahig, bigla akong nadulas at nakanto ang aking mukha sa pader. Pumutok na naman ang mukha ko at muntik na sa may kaliwang mata. Hindi ko nga alam kung bakit mukha ko ang lagi kong ipinangsasalo ng disgrasya.

Dinala nila ako sa aking teacher upang asikasuhin ang aking sugat. Duguan na naman ang dating ako. Ano kaya ang nasa-isip ng aking guro? Siguro sa isip-isip niya, may mararating ang batang ire kung hindi lang mababalda sa kalikutan, o kaya’y may potensiyal ang batang ire kung hindi lang mababasag ang bungo.

Matapos mapatigil ang pagdudugo, ay pinahiran ng aking teacher ang aking sugat ng mercurochrome. Ito ‘yung pulang likido na mahapdi kapag ipinapahid sa sugat. Sa aking isip noon, masakit na nga ang sugat, bakit kailangan pa itong lalong pahapdiin. Hindi ko pa maintindihan na ito ay anti-septic at kailangan para hindi ma-infection upang maghilom ang aking sugat.

Kaya isa pa sa aking leksiyong natutunan noong Grade One ay ito:

4. May mga karanasan sa buhay na mahapdi, pero kinakailangan para sa ating ikabubuti. Dahil sa mga sugat, tayo’y natututo.

Iyon na rin ang huling peklat sa mukha ko.

Kung tutuusin marami talaga tayong natutunan noong Grade One. Tulad ng pagbabasa, pagsusulat, pagbilang, pagtula at pagkanta. Oo nga’t parang payak lang ang ating alam noon pero ang karunungan ay isang proseso.

Mayroon akong isang kalaro na bata pa lang siya ay pangarap na niyang maging Engineer. Kwento ng nanay niya sa nanay ko, umuwi raw na umiiyak ang aking kalaro noong unang araw niya sa Grade One. Ang dahilan? Dahil hindi raw pang-Engineering ang tinuturo sa Grade One.

Isang araw, kami ay tinuraang bumasa ng oras ng aming guro sa Grade One. Ipinaliwanag niya na may dalawang kamay ang orasan – ang hour hand at minute hand. Para lalo naming maintindihan, tumawag siya ng dalawang estudyante sa harap para magrepresenta sa mga kamay ng orasan. Si Ronald, ang aking seatmate ang minute hand, at ako ang hour hand. Sinabi niya kay Ronald na lumakad nang mabilis, at habang ako nama’y lumakad nang mabagal.

Dahil gusto ko ring lumakad ng mabilis at makipag-unahan kay Ronald, kaya’t ako’y inakbayan at ginabayan ng aking guro na magdahan-dahan. Sa tingin ko hindi lang pagbasa ng oras ang natutunan ko noong araw na iyon.

Isa pa sa aking natutunan noong ako’y Grade One ay ito:

5. Huwag natin laging madaliin ang buhay.  Kahit mabagal, basta may katiyakan ang ating pakay ay makakarating din tayo sa paroroonan.

Nakaalpas naman ako ng Grade One. Pero ako’y inilipat na sa ibang paaralan nang ako’y mag-Grade Two.

Ano na nga ang nangyari sa aking kalaro na umuwi ng bahay dahil hindi raw pang-Engineering ang tinuturo sa Grade One? Nagtuloy din naman siya ng pag-aaral at nakatapos. Siya ay nangibang-bayan din. Ngayon, siya ay isa nang ganap at matagumpay na Engineer Registered Nurse.

(*photo from the web)

Ene Be Yen?

Noong isang araw, ay nakikinig ang aking misis ng instructional video kung paano magsalita ng French. Malay ba namin, baka bukas makalawa ay mapadpad kami sa Quebec o kaya sa Paris para mag-order ng almusal na croissant at café au lait.

Hindi ko alam kung ako lang ba o lahat ng tao na hindi Pranses, pero para sa akin ay napakahirap yatang lenguahe ang French. Parang ngongo na hindi ko maintindihan. Ibang-iba ang pagbigkas kaysa sa pagkakasulat.

Tulad nito:

English: How are you?

French: Comment allez-vous? (Pronounced as: Kumant ale-bu?)

English: Where is the bus station?

French: Où est la gare routière? (Pronounced as: Uh eh lah gah uhutiye?)

Putris na ‘yan, magpapakaligaw-ligaw na lang ako, kesa magtanong kung nasaan ang istasyon ng bus.

Pero masarap pakinggan ang French kahit na hindi ko maintindihan. Alam mo ba na ang French language ay mayroong 17 na patinig (vowels)? Anak ng tinapa!

Pero mas matindi ang Danish language. Sila ay mayroong 32 na vowels. Limang vowels nga lang sa Pilipino ay hirap na tayong magkaintindihan, 17 o 32 pa kaya?

Pasalamat tayo at mas madaling bigkasin ang ating wika, dahil lima lang ang ating patinig, at bawat isa sa ito ay iisa lang ang pagbasa at pagbigkas. Pero siguro kahit pa isa lang ang patinig ng ating wika ay kaya pa rin nating ipahayag ang ating saloobin at magkakaintindihan pa rin tayo. Totoo, kahit isang vowel lang.

Hindi kayo maniwala?

Sege, pepeteneyen ke se enye. Besehen me ete:

Eng beyen keng Pelepenes,

Lepeen neng gente’t beleklek,

Peg-ebeg ne se kenyeng peled,

Neg-eley neng gende’t deleg.

Kete me ne, neeentendehen me pe ren, kehet pereng tenge leng. Enek neng tenepe! Eng geleng geleng, ‘ne. Ene be yen?

Kehet hende ke mekepenewele, pere ngeyen beleb ke ne. Genyen kegeleng eng eteng esep, keyeng ementende kehet ne pereng gege ne eng pegseselete. Mge Pelepene leng keye eng pewedeng mekesekey neng genete? Weleng senebe eng Englesh et French se eteng Peney.

Henggeng dete ne leng et beke meteleyen neng mesere eng etek nenye. Selemet pe.

Mebehey eng Pelepene!

 

 

 

Pingas at Lamat

Mga ilang buwan na ang nakalipas nang hindi sinasadyang mabagok ang cello ng aming anak. Ang anak naming ito ay nasa kolehiyo na bilang isang music performance major. Dahil medyo malakas ang pagkakatama ng cello, ito ay nagkalamat. Dinala namin ito sa dealer at matapos suriin ng eksperto, ay aming nalaman na hindi pala lamat lang kundi malalim pala ang biyak nito.

Hindi ako nakaimik nang sabihin na ang estimadong babayaran ay halos kalahati ng halaga ng cello. Marami raw dapat ayusin upang maibalik ang magandang tunog nito. Maari rin daw mag-depreciate ang halaga ng cello dahil nabasag na ito. Pero dahil napamahal na sa aming anak ang kanyang cello, kaya pinagpasyahan pa rin naming ipakumpuni ito.

Noong ako’y bata pa, aking naaalala na sa aming bahay ay may mga ceramic na figurines na may mga basag. Ngunit kahit pa pingas at basag ang mga ito, sila ay naka-display pa rin sa aming tahanan. Bakit? Ito ang kuwento ng mga figurines:

Kami ay nagbakasyon sa Ilocos Norte kung saan naroroon ang aming mga kamag-anak sa parte ng aking nanay. Dahil sa nataon na birthday ng bunso kong kapatid nang kami ay naroon, kaya doon na rin idinaos ang selebrasyon ng kanyang birthday. Kasama sa mga regalo na natanggap niya ay mga ceramic na figurines. Sa aking pagkakatanda, may figurine na mag-anak na aso, may isang cute na pusa, at mayroon ding bata.

Nang kami ay lumuwas na pa-Maynila ay bitbit namin lahat ng mga regalo, kasama ng ang mga figurines. Binalot namin sila ng dyaryo at lumang komiks. May tinapa at tupig (delicacy ng Ilocos) din kaming inuwi na nakabalot din sa dyaryo.

Fariñas Transit ang aming laging sinasakyan noon papunta at pauwi mula Ilocos. Mula sa istasyon ng bus ng Fariñas sa Sampaloc, ay sumakay kami sa isang taxi pauwi sa aming bahay sa may Balik-balik. Kahit na sobrang siksikan ay nagkasya naman kami at ang aming mga bagahe.

Nang kami ay paliko sa Visayas Avenue, mga ilang kanto na lang sa aming bahay, isang rumaragasang owner jeep ng pulis ang bumangga sa aming taxing sinasakyan. Tumilapon kami sa lakas ng pagkakabangga. Buti na lang at hindi tumaob ang aming taxi, at walang malubhang nasaktan sa amin.

Bumaba ang pulis sa kanyang jeep at kami ay kanyang sinilip. Ang paliwag ng pulis ay may hinahabol daw itong kotse ng mga hinihinalang carnapper, ngunit nawalan daw siya ng preno, kaya’t bumundol ito sa aming taxi.

Kahit kami ay nakalog at nasindak sa pangyayari hindi naman kami kailangan dalhin sa ospital. Bagkus pa nga, nag-lakad na lang kaming pauwi sa aming bahay, dahil ilang kanto na lang naman ang layo nito sa lugar ng aksidente.

Nang kami ay makarating sa aming tahanan, aming sinuri ang aming mga katawan at mga maliliit na pasa at bugbog lang naman ang aming pinsala. Nang aming buksan ang aming mga bagahe, aming natuklasan na ang mga figurines ay may pinsala din – may pingas at basag ang ilan sa mga ito.

Ngunit dahil ang mga pingas at basag na figurines ay nagpapaalala na kami ay buhay at ligtas sa kabila ng aming aksidente, kaya’t idinikit lang namin ng glue at idinisplay pa rin namin ang mga ito. Sila’y tanda ng aming pinagdaanan.

Kayo ba? May mga bagay ba sa inyong tahanan na kahit pingas at sira ay napamahal na sa inyo?

Isang pang display sa aming tahanan sa Maynila noon ay isang family tree na yari sa marmol. Ito ay regalo at galing pa sa Romblon. Sa bawat sanga ng puno ay may nakahapon na ibon.

Noong maliit pa ang aking pamangkin, sa sobrang kalikutan nito, ang marmol na family tree ay kanyang natabig at ito ay nahulog. Napigtas ang isang sanga nito. Matalinhagang babala kaya iyon? Naidikit naman namin itong muli sa pamamagitan ng epoxy. Sana nga lahat ng problema sa buhay ay nalulunasan lang din ng epoxy.

Bagaman may basag na ang marmol na family tree, mayabang pa rin itong naka-display sa aming tahanan, dahil para sa amin ay lalo lang nagkaroon ng mas malalim na kahulugan at halaga ito sa aming pamilya.

Sa ating buhay, tayo ay nakakaranas ng mga pagsubok at paghihirap na maaring sumugat, bumasag, o pumunit ng ating pagkatao at dangal. Sa aming karanasan ay marami kaming pinagdaanang ganito noon. Hindi aksidente sa taxi o sasakyan ang aking tinutukoy. Ang aking ibig sabihin ay ang malalakas, madidilim at masalimuot na bagyo ng buhay.

Hindi ko na isasaad ang mga partikular na mga pangyayari, ngunit sabihin na lang natin na ito’y nag-iwan ng lamat sa aming pangalan.

broken_statue_of_ballerina_3_by_annbehemotik-d528nds

Ngunit hindi natin dapat isipin na tayo ay marupok. Sa halip ay ating isipin na ang mga lamat, peklat at pingas ay isang tanda na tayo ay matatag. Ito’y tanda na ating nalagpasan ang mga pagsubok at lalo lang tayong tumitibay at lumalakas. Kaya nating bumangon sa anumang hagupit na maaring ihatid ng buhay. Sa bawat sugat, ang ating halaga ay hindi bumababa, kundi lalo pa itong tumataas.

Maaring ikaw ay may mga pinagdaanan o pinagdadaanan ngayon. Maaring ikaw rin ay may mga sugat at lamat. Kaibigan, taas noo nating ipakita sa mundo ang ating katatagan.

(*photo of broken figurine from here)

Hindi Tanaw

Landas na tinatahak ay ‘di man malinaw,

At ang paroroonan ay ‘di ko matanaw,

Ngunit sigurado ako sa aking layunin,

Kaya’t patutunguha’y tiyak na mararating.

IMG_6831

(*thoughts while running on this foggy morning; photo taken with an iPhone)

*******

For my non-Filipino readers, here’s a loose translation, though I think it lost some of its poetic edginess:

The path I tread may be dreary,

Where I would go I cannot see,

Yet I’m certain where I want to be,

And there for sure, I would be.

Lalamunang Butas

Bahagi ng pagiging isang masinop na duktor, ay ang pagkuha ng istorya, o aming tinatawag na history, mula sa pasyente. Dahil kalimitan, maaring ma-diagnose o malaman kung ano ang sakit sa pamamagitan lang ng history. Siyempre kailangan pa rin ng physical exam at mga ancillary testing, para makumpleto ang diagnosis. Pero napaka-importante ng history.

Kaya naman kasama sa aming training o pag-aaral bilang duktor, ay ang kung paano kumuha ng tamang history. Katulad nang kung masakit ang tiyan ng pasyente: aming itatanong kung kailan pa nagsimula, o anong oras ng araw lumilitaw ang sakit, anong klase ng sakit, anong maaring nagpapalubha o nagpapaginhawa sa sakit, kung saan mismo ang sakit, o kung ito ay gumagapang sa ibang bahagi ng katawan, kung kumain ba ng panis na pansit, at kung anu-ano pa.

Huwag ninyo sanang isipin na makulit lang ang inyong duktor dahil napakaraming tanong, na pati pagkain ninyo ng pansit ay inuusisa. Ang mga tanong na ito ay kailangan para malaman ang tamang diagnosis.

Oo nga’t mayroong mga pagkakataon na hindi kami makakuha ng tamang kuwento o history mula sa pasyente. Tulad ng mga pasyenteng tuliro o walang malay na dinala sa hospital. Marami kaming ganyang pasyente sa ICU. O kaya naman ay ibang wika o dialect ang kanilang salita, o kaya’y pipi ang pasyente, kaya’t kailangan pa namin ng interpreter.

Mayroon din namang mga pasyente na hindi makapagbigay ng tama o accurate na history, dahil lito sila, o talagang magulo lang silang kausap. Para silang laging lasing. Kaya naguguluhan tuloy pati ang duktor kung ano talaga ang nangyayari.

Saludo ako sa mga Pediatrician, na kayang malaman kung ano ang iniinda ng mga bata o sanggol nilang pasyente, kahit hindi pa ito nagsasalita. Siyempre nakakatulong din ang history na ibinibigay ng magulang ng mga bata.

Mas saludo ako sa mga Veterinarian, kung paano sila kumuha ng history. Siguro ay naiintindihan nila ang bawat kahol, meow, o huni ng kanilang pasyente. Buti na lang at hindi ako pinag-beterenaryo ng nanay ko, at baka kumakahol na rin ako ngayon.

Isang kuwento mula sa matagal na panahon nang nakalipas ang aking isasaysay sa inyo. Ito’y nangyari nang ako’y intern pa sa Pilipinas.  Isang araw ay sabik na sabik na nagkuwento sa amin ang isa naming co-intern, ng kanyang karanasan mula sa hospital ward.

Sabi niya, may pasyente raw siyang may butas sa lalamunan o tracheostomy. Siguro dahil sa cancer sa larynx, pero hindi niya ito sigurado.  Kaya’t kailangan pa rin niyang kunin ang history ng pasyente.

Kung hindi ninyo alam kung paano ang may tracheostomy, sila ay hindi makapagsalita ng maayos,  dahil lumalabas ang hangin sa kanilang tracheostomy at hindi dumadaan sa vocal cord. Minsan, yung mga may tracheostomy, ay wala na ring vocal cord, at tuluyan na silang hindi makapagsalita.

Gayun pa man, desidido pa rin ang aking co-intern na kunin ang history ng kanyang pasyente.

Intern: Kuya, ano po bang dahilan bakit ka pumunta sa ospital?

Pasyente: Heh, hasi hirahp ahoh humingah.

Intern: Ganoon ba? Eh bakit ka nagka-tracheostomy?

Pasyente: Heh hasi, hanito hiyan. Halahas haho hahihahiho. Hayah haghahooh haho hang hanser sa lahlahmunah.

Intern: Teka, teka kuya. Hindi po kita maintindihan.

Luminga-linga ang aking co-intern at nagbakasakali na may kasama o bantay ang kanyang pasyente. Inisip niya, baka makakatulong ito na magbigay ng kuwento.

Sapak naman at naroon sa may pintuan ang isang kabataang lalaki. Tinanong ng intern kung kilala ba niya o siya ba ang bantay ng pasyente.

Tumango naman ang lalaki. Natuwa ang intern.

Tinanong uli ng intern kung alam ng bantay ang kwento ng pasyente. Tumango ulit ang bantay. Lalong natuwa ang intern.

Intern: Ano ba ang nangyari sa kanya?

Bantay: Ngabi ngiya, malangas naw ngiya mangingangiyo, ngaya ngagngaroon ngiya ngang nganser nga lalamungan.

Toink!

Sa kabila nito, nakuha pa rin ng intern ang wastong history. Kinailangan lang ng konting tiyaga at pangunawa.

*********

(*Ang kuwentong ito ay tunay na pangyayari, at hindi ko po intensiyon na laitin ang may mga tracheostomy o cleft palate.)

 

Pahabol na tula:

Mga lalamunang butas,

At ngala-ngalang bukas,

Mga boses na gasgas,

Hirap silang bumigkas.

H’wag batuhin ng pintas,

Bagkus tratuhin ng patas,

‘Pagkat ‘di man sila matatas,

Isip nila’y matalas.

Iba Namang White Christmas

Habang ako’y nagda-drive pauwi kagabi ay aking napuna na may mga butil-butil ng niebe (snow) na lumilipad. Matagal-tagal na rin namang kaming naghihintay ng snow, kahit na hindi ko paboritong libangan ang mag-shovel nito. Sabi kasi sa aming weather forecast, maaaring magkaroon daw kami ng 1-2 inches ng snow. Yey, White Christmas!

Pagbangon ko kaninang umaga ay dumungaw ako kaagad sa labas. Kakarampot naman pala ang snow na bumagsak. Ang kuripot naman!

IMG_6217

Dahil konting-konti lang ang aming snow (above photo), siguradong malulusaw at maglalaho na ang lahat ng ito bago pa mag-Pasko. Sang-ayon ulit sa aming weather forecast, wala na kaming  snow fall bago mag-Pasko dito sa Iowa. Mapupurnada yata ang aming White Christmas!

Nainggit tuloy ako sa mga lugar dito sa Amerika na maraming snow ngayong Pasko. Noong nakaraang araw lang, ay pinadalhan ako ng aming kaibigan ng photo na kuha niya mula sa Morristown, New Jersey (photo below). Parang scene sa Frozen ang dating.

IMG_6215

Sa Morristown, New Jersey ako unang napadpad at nanirahan dito sa Amerika. Tatlong taon din akong lumagi doon. Dito ko naranasan ang aking kauna-unahang White Christmas, na noon ay nakikita ko lamang sa mga pictures. Dito ko nasabing para akong nakatira sa loob ng Christmas card.

Nang ako’y bata pa at naninirahan sa Maynila, hindi ko inakalang ako’y makakaranas ng White Christmas. Nagkakasya na ako sa mga dekorasyon namin sa aming classroom sa paaralan ng mga Christmas tree na pinuno ng mga bulak para magmukhang may snow. Sa bulak lang masaya na ako.

Tapos sa klase kakanta kami ng “Dashing through the snow” at “I’m dreaming of a White Christmas.” Ano ba naman ang malay ko sa snow at White Christmas? Alam ko lang noon ay “dashing through the flood!” Kinakanta rin namin ‘yung “Frosty, the Snowman.” Pero ‘yung Frosty alam ko at gusto ko. Ito ay isang brand ng ice candy noong bata ako. Masarap siya!

Taong 1991 nang nakaranas ako na pumuti ang kalsada sa Maynila. Pag-gising ko isang umaga at sa pagdungaw ko sa labas, ay nakita kong medyo maputi ang aming paligid. Nag-snow sa Maynila?! Pero nang aking kilatisin, hindi ito snow, kundi abo pala! Abo mula sa pagsabog ng Mt. Pinatubo.

Taong 1994, aking nilisan ang Pilipinas. Hindi para makakita ng snow o maghukay ng yelo, pero para tugisin ang aking mga pangarap sa buhay.

Ngayon, makatapos kong maranasan ang marami ng White Christmas, iba na ang gusto ko sa Pasko. Ibang puti na ang gusto ko, hindi snow. Puti, tulad ng puting buhangin sa beach ng Zambales.  Puti, tulad ng kesong puti sa loob ng bagong lutong pandesal. Puti, tulad ng bagong kaskas na niyog sa ibabaw ng puto bungbong.

Umulan na lang sana ng bagong kaskas na niyog. Samahan na rin sana ng pag-ulan ng puto bungbong at bibingka. Teka, masakit yatang mabagsakan ng bibingka!

Hay, nami-miss ko na naman ang Pilipinas.

Sa lahat ng mga Pilipino sa iba’t-ibang lupalop ng mundo, ano mang puti ang pumapaligid sa inyo – maging ito’y snow, o kaya’y abo at lahar, o puting buhangin at malinaw na dagat, o kaya’y disyerto, o mga puting semento, o kaya nama’y mga kumpol na bulak, o tambak ng puting basura, o kaya’y maging bagong kayod na niyog – kayong lahat ay aking binabati ng Maligayang Pasko!

 

 

Huwag Kang Puputok

Siguro lahat tayo ay may kakilalang tao na malakas magpaputok. Hindi rebentador o kaya baril ang ibig kong sabihin. Ang tinutukoy kong putok ay iyong nakakainis na amoy mula sa katawan. Sa ibang salita, body odor o B.O.

Kung ikaw ang may putok, sana makatulong sa iyo ang artikulong ito.

Isang senaryo sa Pilipinas: nasa loob ka ng jeepney.  Dahil sa sobrang init at trapik ay tumatagaktak ang pawis ng lahat. Tapos, may mamang sumakay at sumiksik sa tabi mo. Pag-arangkada ng jeep, itinaas ng mama yung kanyang braso para humawak. Sakto naman yung kanyang kili-kili sa mukha mo. Pag-hinga mo, boom! Parang gusto mo nang tumalon sa jeep, o kaya’y ilawit ang iyong ulo sa labas at pipiliin mo pang suminghot ng maiitim na usok ng jeep at bus, kesa mamatay sa putok ng katabi mo. Naka-relate ka ba?

Ano ba ang sanhi ng putok?

Ang medical term sa putok o anghit, ay bromhidrosis. Ito at ang masangsang na amoy dahil sa pawis. Ang pawis ay mula sa sweat glands. Maaring tanungin mo, bakit ba ginawa ng Diyos ang sweat glands kung ang magiging sanhi lang nito ay anghit?

Ang sweat glands ay importante sa kalusugan at mismong buhay ng tao. Ito ay para sa thermoregulation ng ating katawan. Kung hindi tayo papawisan tayo ay mag-o-overheat at maaring mamatay, parang makina ng kotse na kailangan ng tubig sa radiator para hindi pumalya. Kaya’t sa ayaw mo man o gusto, hindi lang si Andres Bonifacio, kundi tayong lahat ay anak-pawis.

Isang klase ng sweat glands ay ang apocrine glands. Maraming apocrine glands sa axillary area (kili-kili) at pubic area. Maliban sa pagse-secrete ng pawis, ito ay nagse-secrete din ng hormone, na ang tawag ay pheromones. Ito ay may kakaibang amoy. Ang pheromones ang siyang naamoy ng mga hayop, para ma-attrack sa kanilang ka-partner. Ito ang dahilan kung kaya kahit sa malayo ay nakakaakit ang paru-paro, baboy-damo, o aso ng kanilang kalaguyo.

Pagnagbinata at nagdalaga na ang tao, dumadami ang apocrine glands at secretion nito. Pero sa ating tao, hindi gaya sa hayop, hindi masyadong kailangan ang pheromones upang humanap ng ka-partner. Kasi may on-line dating site na (aha-ha). Isa pa, mas mabisa siguro ang bulaklak at chocolates kesa pheromones para sa tao.

Balik natin ang usapan sa pawis. Sa katanuyan ang pawis ay walang amoy. Ngunit kapag may mga bacteria sa ating katawan, na nagre-react sa ating pawis o hormone na galing sa ating sweat glands, lalo na sa apocrine glands, sa halip na walang amoy, nagkakaroon ng mababantot na mga chemical. Mga chemical tulad ng ammoniaE-3-methyl-2-hexanoic acid at 3-hydroxy-3-methyl-heaxnoic acid, (konting chemistry lesson lang po). Ito ang isang sanhi ng putok.

Minsan ang ating diet, gamot, mga toxins, metabolic disorders, at ibang sakit, tulad ng liver at kidney failure, ay nagdudulot rin o nagpapalala ng mabahong amoy ng ating katawan.

Ang bromhidrosis ay maaring makaapekto sa kalusugan. At sa kalusugan din ng ibang kawawang taong makakaamoy. Pero maliban sa pisikal na kalusugan, ang taong may bromhidrosis ay maari ring magdusa ng social isolation at low self-esteem. Sino nga bang gustong mag-hang-out sa taong may putok?

Anong dapat gawin, o ano ang mga lunas sa isang taong may bromhidrosis?

1. Maligo ng regular.

Malaki ang nagagawa ng personal hygiene sa putok. Dahil may kinalaman ang bacteria sa masangsang na amoy, mababawasan ang bacteria sa katawan kung maliligo ka nang regular. Hindi ko sinasabing maligo ka nang apat na beses isang araw, pero sikapin kahit minsan sa isang araw. Maari ring makatulong ang pag-gamit ng anti-bacterial soap.

2. Gumamit ng anti-perspirant at deodorant.

Ang anti-perspirant ay nagpapabawas sa pagpapapawis. Ang common ingredient ng mga antiperspirant ay aluminum salt. Ang “tawas” na popular na ginagamit para sa anghit ay hydrated aluminum potassium sulfate, at ito’y mabisang anti-perspirant. Ang deodorant naman ay mga pabangong nagkukubli sa mabahong amoy. Marami sa mga produkto ngayon ay magkasama na ang anti-perspirant at deodorant.

tawas

Kryptonite? No, Tawas Crystal!

3. Hair removal

Dahil ang buhok ay maaring mag-trap sa bacteria, maaring makatulong ang pag-aahit ng buhok sa kili-kili. Kaya pwedeng slogan: May anghit? Mag-ahit!

4. Palitan kaagad ang damit na pinagpawisan.

Panatilihing tuyo ang katawan. Hindi sa dahil ikaw ay mapupulmonya kung matuyo ang pawis. Pero mababawasan ang mabahong amoy-pawis kung huhubarin mo kaagad ang basang damit na pinagpawisan mo. Isa pa, gusto ng bacteria ang mabasa-basang environment.

5. Iwasan ang mga pagkaing may maaamoy na spices.

Siguro naobserbahan mo na rin na may mga pagkaing amoy kili-kili. Hindi ko ikinakaila na masarap ang mga ito. Subalit kung amoy kambing ka na, bawasan mo na siguro ang mga maaamoy na spices tulad ng curry, cumin, sibuyas at bawang. Pero pwedeng rason na OK lang mag-amoy bawang, kasi at least walang aaswang sa iyo.

6. Huwag manigarilyo.

Hindi sa nagpapabawas ng pawis ang hindi paninigarilyo. Pero ang sigarilyo ay isang sanhi ng mabahong amoy. At mabahong hininga. May B.O. ka na nga, may bad breath ka pa, eh kawawa ka nang talaga.

7. Removal of apocrine glands.

Sa malalang bromhidrosis, ay maaring i-offer ng mga duktor ang pagtanggal ng apocrine glands. Maari itong tanggalin sa pamamagitan ng surgical excision, liposuction, o laser therapy. Hindi dahil nabasa mo rito ang laser therapy, huwag mo sanang tangkaing na sunugin ang iyong kili-kili. Please consult your doctor.

Hanggang dito na lang at sana ay may natutunan kayo. At tandaan, hindi lang sa Bagong Taon po bawal magpaputok!

(*photo of tawas from the web)

Chedeng at Chinelas

Noong makalawang araw ay bumisita sa aming bahay ang isang kaibigan, kasama ang kanyang asawa at panganay na anak. Siya ay isa ring Pilipinong duktor dito sa Iowa. Meron lang silang dinaanan dito sa amin.

Aking napansin na bago ang sasakyan niyang dala. Sabi niya, ipinamana na raw niya ang lumang Honda sa kanyang anak. Akin siyang kinantsawan na sobrang asenso na niya. Ika ko nga, “hindi ka na ma-reach!”

Kasi, naka-Chedeng na siya.

Malugod din niyang ipinakita ang mga features ng kanyang bagong kotse. Pinindot lang niya ang kanyang cellphone at umandar na ang kanyang kotse, kahit wala siya sa loob nito. Napabilib ako. Siguro pwede pa niyang i-program na utusan lang ang kanyang smartphone: “Siri, start my car.”

Mayroon din daw itong standard safety features, gaya ng automatic braking kung sakaling aanga-anga siya at hindi nakapag-preno kaagad, at nagbibigay din ng warning kung may sasakyan sa kanyang blind spot at kung siya ay antok-antok at lumilihis sa lane. Hindi lang din daw camera sa likod ang makikita niya kung siya ay umuurong, kung hindi 360º view. Higit sa lahat, kaya nitong magself-park, kahit pa parallel parking. Sabi ko nga, kulang na lang mag-drive ‘yung kanyang Mercedes na mag-isa.

Pero sang-ayon sa mga eksperto, by year 2020 or 2021, mayroon ng mass production ng self-driving cars, at available na ito sa lahat. Kahit sino ay pwede nang maging Knight Rider!

Habang ipinagyayabang ng aking kaibigan ang kanyang Mercedes, ay para kaming mga musmos na natutuwa sa bagong jolen, o trumpo, o kaya’y matchbox. Iyon nga lang, totoo ‘yung matchbox.

Noong ako’y batang paslit pa, ang kilala ko lang na luxury car ay Chedeng o Mercedes Benz. Kilala ko rin si Aling Mercedes, pero hindi siya kotse. Hindi ko pa alam noon ang BMW, Audi, Porsche, Jaguar, Ferrari, Cadillac o Lexus. Kilalang-kilala ko naman ang Sarao. Tingin ko sa mga naka-Chedeng noon ay sobrang yaman at sobrang matagumpay sa buhay.

Sa katunayan, wala nga akong kilalang naka-Mercedes noong ako’y nasa elementarya at high school pa, maliban sa isa. Siya ay crush ng bayan sa aming eskwelahan, dahil maganda na siya tapos naka-Chedeng pa. Ang tatay niya ay duktor, at sila ay nakatira sa Dasma (Dasmariñas Village).

Noong nasa kolehiyo na, ako ay namulat sa katotohanan na kahit sa mahirap na bansa’t lipunan pala, ay marami pa rin burgis. Marami akong naging kamag-aral na naka-Chedeng. May mga kaklase pa nga ako na may sarili silang kotse at naka-tsuper pa. Buong mag-hapon naghihintay lang ang kanilang tsuper sa may parking lot ng unibersidad. Hindi lang nga Mercedes Benz, may nakita pa akong estudyante na ang dina-drive ay Porsche. Okay lang, ako naman ay “Cadillac” – kadilakad.

Balik tayo sa kaibigan kong Pilipinong duktor dito sa Iowa. Habang kami ay nagku-kwentuhan ay aming napag-usapan na parang kailan lang ay mga musmos pa ang aming mga anak. Ngunit ngayon, pareho na kaming may anak na nasa kolehiyo. Ang bilis ng panahon.

Nagawi ang aming usapan noong kami ay nasa-kolehiyo pa. Siya ay nag-aral din sa Maynila. Nabangit ko na napakarami nang nagtataasang condominum sa Maynila pati sa university belt. Sabi naman niya ay marami na rin daw masasarap na kainan sa paligid-ligid ng university belt. Sa susunod niyang uwi sa Pilipinas, gusto raw niyang pumasyal at kumain sa mga turo-turo sa tabi ng unibersidad. Simple pa rin talaga ang trip ng kaibigan kong ito, down-to-earth pa rin.

Napag-usapan din namin kung paano kaming nakikipag-habulan sa mga jeepney, at kung paano kami halos makipagbalyahan at siksikan, makasakay lamang. Pinaririnig lang din naman namin sa aming mga anak kung gaano sila kaswerte ngayon, at hindi nila naranasan ang  hirap na aming dinaanan.

Jeepney_Benz

Chedeng na Jeepney

Hanggang sa napag-usapan noong kami ay nasa elementarya pa. Kwento ng aking kaibigan, dahil siya ay lumaki sa probinsiya, ay naglalakad lang daw siya araw-araw patungong paaralan nila. Ang pampublikong paaralan ay nasa kabilang barrio, kaya’t medyo malayo ang kanyang linalakad. Para mag-short cut, siya ay tumutulay sa pilapil ng mga palayan habang bitbit-bitbit niya ang kanyang chinelas para hindi maputikan. Minsan pa raw, binibitbit din niya ang kanyang chinelas para hindi ito maupod agad, upang makatipid.

Ako ay napangiti at napaisip. Ang batang nagbibitbit lang ng chinelas noon para hindi ito maupod, ngayon ay naka-Chedeng na.

Tignan mo nga naman talaga ang tadhana. Marunong pa rin itong ngumiti sa mga nagsisikap na umasenso sa buhay. Kahit na hindi Mercedes, ang kanilang pangalan.

(*photo from the web)