Ebolusyon ng Wika: Tadbalik Edition

Limang taon na pala nang aking kathain ang artikulong “Ebolusyon ng Wika” sa blog site na ito. Marami na rin naman ang sumilip dito. Ngayon, dahil may panibagong interes sa ating katutubong wika kaya naingganyo akong isulat ang sunod na akdang ito.

Ang popularidad ng bagong Meyor o Yorme ng lungsod ng Maynila na may makulay na pananalita ang dahilan kung bakit may ibayong taginting sa ating wikang Pilipino.

Siguro naman ay nakakasakay na kayo sa mga katagang binibitiwan ni Yorme Isko Moreno. Bukang bibig niya ang mga terminong etneb (bente), posam (sampu), takwarents (kwarenta), kodli (likod), gedli (gilid), wakali (kaliwa) at nanka (kanan). Ito’y mga salitang baliktad o kaya’y tadbalik.

Dahil sa lumaki ako sa panahong nauso ang mga salitang kalyeng ito, kaya’t parang masarap muling mapakinggan ang mga katagang ito. Para bagang pagbabalik tanaw na rin sa lumipas na kahapon.

Aaminin ko, hindi po ako mahilig magsalita ng pabaliktad. Siguro dahil sa taga-Bulakan ang aking lahi, mga dugong Balagtas at makakata, kaya’t medyo “purist” o dalisay kaming mag-Tagalog. Hindi naman ibig sabihin ay nag-babalagtasan kaming magsalita sa aming tahanan.

Ngunit sa aba ko, sawing kapalaran,
Ano pang halaga ng gayong suyuan,
Kung ang sing-ibig ko’y sa katahimikan,
Ay humilig na sa ibang kandungan.
(hugot mula sa Florante at Laura ni Francisco Balagtas)

Naiintindihan ko naman po ang mga salitang pabaliktad. Lalo na kapag nasa kalye ako, kagaya nang kapag kami ay nagbabasketball sa kalsada, mariringan ko ang mga kalaro ko na nagbibigay ng direksiyon pagnaglalaro: “Sa wakali mo, sa wakali mo!”

Pero dehins ako magiging tapat kung sasabihin kong hindi ako kailan man nangusap ng salitang kalye. Dahil minsan isang panahon ay naisama rin naman sa aking bokabularyo ang mga salitang ermat, erpat, tsekot, lespu, goli at olats.

Use olats and goli in a sentence: Olats ako sa kagwapuhan ni Richard Gomez, pero tatlong goli lang ang lamang niya.

Sinasambit din naming madalas noon ang salitang tomgu (gutom) o “Tom Jones.” Example: “Pards may makakain ba tayo diyan, kasi Tom Jones na Tom Jones na ako.” Hindi ko po ikakaila, miyembro po ako noon ng isang frat – farating gutom.

Bakit ba mahilig magsalita ng pabaliktad ang mga Pilipino? Meron pa ngang libro na inilathala si Bob Ong na ang pamagat ay “Bakit Baliktad Magbasa ng Libro ang mga Pilipino.” Baliktad ba talaga ang takbo ng utak nating Pilipino?

“Kung hindi mo alam kung sino ka, paano mo maipagmamalaki ang sarili mo?” (quote from Bob Ong , Bakit Baliktad Magbasa ng Libro ang mga Pilipino.)

Ang pagbabaliktad ng salita sa aking pagkakatanto, ay nauso noong 1970’s, nang sumikat ang Hippie culture. Dito sumabog ang mga mapagrebeldeng ideya. Tulad nang pagpapahaba ng buhok ng mga lalaki. Pati babae, nagpapahaba rin ng buhok – sa kili-kili. Nagrerebelde sila kaya ayaw din nilang maligo. Hindi po ako nakisali doon. Siguro dahil sa pagrerebelde, kaya pati salita ay iniiba nila. O kaya nama’y gusto lang nilang gawing mas makulay ang ating wika.

Noong panahon ding iyon nauso pati mga kantang may salitang pabaliktad. Pumatok noon ang kanta ni Mike Hanopol na “Laki sa Layaw, Jeproks.” Ang Jeproks po ay baliktad ng salitang project. May kanta rin si Sampaguita na pinasikat noon, ito ay ang “Nosi Balasi” na ang ibig sabihin ay ‘sino ba sila.’

Mga ilang dekada ang lumipas, pero may mga baliktad pa rin mga pananalita. Noong 1990’s ang Eraserheads naman ay naglabas ng kantang Bogchi Hokbu – na baliktad ng Chibug Buhok. Ito po ang sample ng kanta, tignan ko kung masasakyan ninyo:

Wanga tenants ng reksli,
Toing takans na toyi,
Napha oyats ng nengmi,
Nananakirima,
Bangbangbangalalala,
Tastastasbobona,
Bogchi Hokbu.

Pero hindi po henerasyon ng mga Hippie ang pasimuno ng pagbabaliktad ng salita. Kasi, panahon pa ng Kastila ay binabaliktad na ng mga Pilipino ang salita o pangalan. Hindi kayo maniwala? Siguro naman ay kilala ninyo ang isa sa ating bayani na si Marcelo Del Pilar. Ang kanyang ginamit na pen name ay Plaridel, na galing sa Del Pilar. Petmalu si Del Pilar ano po?

Maliban sa mga salitang baliktad, meron ding mga salita sa bokabularyo ni Mayor Isko Moreno na pamilyar sa akin dahil naging bahagi rin ito ng aking wika noon at kahit hanggang ngayon. Isa rito ay ang salitang ‘tolongges.’ Nasaan na kaya ngayon ang mga tolongges kong kabarkada noon? Kung inyong aalamin, noong 1981, ay may isang pelikula si George Javier na ang pamagat ay “A Man Called Tolongges.”

Pero meron din namang mga kataga is Yorme na ngayon ko lang narinig. Ngayon ko lang nakilala is ‘Eddie’ at si ‘Patty.’ Pero ang mga ‘Spiderman,’ dati ko na silang kilala. Sa katunayan tatlong tiyuhin ko noon ay mga lineman ng Meralco, kaya galit sila sa mga Spiderman.

Hanggang dito na lang po muli. Lodi ko si Yorme, at bilib pa rin ako sa ating wika, talagang astig pa rin ito. Sana more werpa sa atin na nagsasalita ng wikang Pilipino. Mabuhay! O haymabu?

(*inilathala para sa Buwan ng Wika)

Lost in Spelling

Last week, when news from my country is making the rounds on the news networks, I even saw Stephen Colbert, host of The Late Show, made some digs at the Philippines. Of course he also made fun of Donald Trump and Hillary Clinton, but that’s already old news.

In one of Colbert’s monologue, he questioned why is it that the Philippines is spelled with a Ph, while the word Filipinos, is spelled with an F? He then added, it is so Ph-up!

I have to admit, I also laughed at the joke. For I agree it does not make sense.

However, I would like to try to give an explanation for something that is totally not our own doing.

The Philippines was named after King Phillip II of Spain. The Spanish explorer Ruy Lopez Villalobos named our archipelago Los Islas Filipinas in 1543. After all, Phillip is Felipe in Spanish.

So the original name of our country is Filipinas. And that’s spelled with an F. So it makes more sense that we are Filipinos, at least by what we are called by our first colonizers, the Spaniards.

Thus it is the English language and the translation of our country’s name that made the confusion of why Ph is use in one, and F in the other. Blame it on the English-speaking people.

I think we can blame other things to the English language.

For instance, why is it that the French drinks a lot more alcohol, but their incidence of stroke is not as bad as the English people and the Americans. Also, why is it that the Japanese works much harder, but their rate of heart attack is not as high as the English and the Americans. And why is that the Filipinos eat more salty foods but again the prevalence of cardiovascular disease is not as high as the English and the Americans. Therefore, speaking English is the one that can kill you.

Sorry I digress. Back to the Ph and F.

To make it more confusing, in our native language, Tagalog or also now known as Pilipino, we spell our country’s name or the name of our people with neither Ph or F. Now that’s really Ph-up!

In our original alphabet, which has only 20 letters, we don’t even have the letter F, as it not needed in the phonology of our language. Though recently F has been added in the modern Filipino alphabet, with other letters, like C, J, Q, V, X and Z. We also have the letters Ñ and Ng in our alphabet, making for a 28-letter alphabet.

Therefore, when we speak in our native tongue, the name of our country is Pilipinas. And we the people are known as Pilipino. And both of them is spelled with a P!

Many times we confuse and interchange the use as well as the pronunciation of F and P. This has been a butt of jokes for us Filipinos. It hurts our peelings. We should not peel inferior just because we don’t speak ferpect English.

By the way, “Put@ng-ina,” our beloved president’s favorite battle cry, is also spelled with a P.

Palawan: Photo Haiku

(The following photos were taken during our recent trip to Palawan, and also inspired these haikus, which are short poems, with traditional 17 syllables, in phrases of 5, 7, and 5.)

IMG_9284

Dalampasigan

Dalampasigan,

Hawak ko iyong kamay,

At ‘tong tsinelas.

(Shadow selfie with wifey at a beach in Sabang)

*******

DSC_0633

Katig

Hindi tataob,

Alon ma’y maligalig,

‘Pagkat may katig.

(In the sea of life, we also need “katig.”Photo taken at Honda Bay, in Puerto Princesa.)

*******

DSC_0605

Lulubog Lilitaw

Dito sa Luli,

Sa Lulubog-lilitaw,

Phone, nagtampisaw.

(The island was named so, as it will appear and disappear depending  on the tide. The water here was so inviting that even my cellphone tried to swim. It drowned.)

*******

DSC_0757

Bayawak

Mga bayawak,

Mayro’n sa gubat, at sa

Gobyerno’t syudad.

(Bayawak or monitor lizards are “cold-blooded animals” that prey on smaller creatures and their eggs, or their balikbayan box.)

*******

DSC_0696

Dagat at Gubat

Dagat at gubat,

Ng lupang pinagpala,

Ba’t ginahasa.

(Acres of virgin forest in Palawan are being ravaged due to mining.)

*******

DSC_0903

Kulang

Likas na yaman,

Ngunit paraiso man,

Ay mayro’ng kulang.

(Part of our trip was a medical and dental mission in Narra. Here I observed the lack of health care for the people in this paradise island, especially the natives, known as “natibo.”)

*******

DSC_0748

Boatman

Hindi si Batman,

Ang nakita sa kuweba,

Kun’di si Boatman.

(That is what our bangkero called himself, when we explored the Underground River, which is named one of the New 7 Wonders of the Natural World.)

*******

Strange Language

A foreigner arrived in the Philippines and was observing how the locals talk.

After she checked-in in her hotel room, she planned to go outside, so she headed to the elevator. While waiting, a mother and her toddler son were also waiting for the elevator.

The toddler tugged on his mother and said:

Child: Dede!

Mother: Dedede?

Child: Dede.

Then the mother handed his son the milk bottle.

When the elevator door opened the mother asked the lady inside the elevator?

Mother: Bababa ba?

Lady: Bababa.

So the mother and her child hopped inside the elevator. The foreigner hopped in too.

After a couple of floors down, the elevator stopped and the doors opened. A man outside asked:

Man: Bababa ba?

Bababa.” The two ladies inside chimed.

What a fascinating language theses locals speak, the foreigner thought to herself. How can they understand each other with just repeating one syllable?

As the elevator doors closed, the toddler tugged again on his mother and whispered:

Son: Pupupu po.

Mother: Pupupu?

Son: Pupu.

The elevator reached the ground floor, and as the elevator doors opened the foreigner tried to break the ice with the locals. She said to them with an amusing smile:

Foreigner: Dadadada.

The locals looked at her baffled? Of course they did not understand her. They just shook their heads and under their breath they uttered: Gaga.

(*Dedicated to all who speak this strange language. Para sa Buwan ng Wika.)

 

May Isang Batang Nangarap

(Ang tulang ito ay nahugot galing sa baul. Ito ay kinatha at isinulat mga ilang taon nang nakaraan bago pa isilang ang blog site na ito. Dito hango ang post na “Mula Palayan Hanggang Maisan.” Inilathala para sa Buwan ng Wika.)

Sa gitna ng ginintuang palayan,

Sa parang na malayo sa kabihasnan,

Habang pastol na kalabaw ay nakahingalay,

At sa pilapil magsasaka’y tumutulay;

Ay may isang batang nangarap,

Sa ilalaim ng kawayan at alapaap,

Makatapos ng kolehiyo’t sa Maynila manirahan,

Ang matayog na mithiin niyang tangan.

Lumipas ang maraming mga araw,

Yaring bata’y sa hangarin ‘di nagbitaw,

Tinumbasan ng sikap ang mga pangarap,

Hanggang ang panaginip ay lubusang natupad.

*******

Sa gitna ng masalimuot na Maynila,

Sa makitid ngunit balisang kalsada,

Habang ibang bata’y pinupukol pitpit na lata,

At mga traysikel ay umaarangkada;

Ay may isang batang nangarap,

Sa lilim ng pader na malapad,

Magpakadalubhasa’t ibang bansa’y marating,

Ang tunay n’yang mataas na adhikain.

Lumipas din ang maraming araw,

Yaring musmos sa hangarin ‘di nagbitaw

Tinumbasan din ng sikap ang mga pangarap,

Hanggang kanyang panaginip din ay natupad.

********

Sa isang bahagi ng malawak na Amerika,

Kabila ng patuloy na ugong ng makinarya,

At kislap ng daan-daang ilaw at karatula,

Sa siyudad na walang gabi’t parating umaga;

Ay may isang batang nangarap,

Sa ilalim ng buwang maliwanag,

Sa “space shuttle” lumulan, sa himpapawid lumutang,

Ang mithiin n’yang nais makamtan.

“Bangon bunso, at sa’kiy makinig nang tapat,

Tulad ko at ng aking amang minsan ding nangarap,

Tumbasan ng sipag at pagsusumikap,

Iyong panaginip ay lubusan ding matutupad.”

Ebolusyon ng Wika

Pilipino ang wika na aking kinamulatan. Ito rin ang wika na malugod kong tinanggap. Sa pamamagitan ng pagsasalita ay aking napahiwatig ang aking pangangailangan.

Mama. Kain. Tubig. Tulog. Kumot.

Sa wika ring ito, ako’y natutong makipag-kapwa at ipahayag ang aking saloobin.

Laro tayo. Sali ako. Taguan tayo. Sige, ikaw taya. Ayoko na. Madaya ka.

Nang pumasok na sa eskwela, ako’y natuto ring bumaybay at bumasa sa Pilipino.

ABaKaDa. Ako ay may lobo. Lumipad sa langit. Si Juan ay may aso. Kumain ng lobo. Si Pepe ay may pusa. Hinabol ng aso. ABNKKBSNPLAko!

Sa pamamagitan ng wikang kinamulatan ay aking natuklasan na kaya kong mapagalaw at mapaikot ang aking munting mundo.

Mama, bayad ko ho. Isang Quiapo, galing Balik-Balik. Para na po sa tabi. Ale, pabili nga po ng isang hopia at isang malamig na Sarsi. Manong, gupit-binata po. 

Maliban sa tahanan at sa paaralan ay natuto rin ng mga bagong salita na nagpakulay ng aking wika. Maging ito ay salitang kalye: Pards, dehins ako makakasama sa tipar mo, dehins ako payagan ng ermat ko.

O sa pakikinig sa radyo: Laki sa layaw, laki sa layaw jeproks. Bonga ka day, bonga ka day, sige lang, sige lang, itaas ang kilay!

Nakapulot din ng iba pang bokabularyo sa panonood ng TV: Pare, bagets na bagets ang porma mo. Nakakapraning kang tignan.

Ngunit nang makadaupang-palad ko ang panitikang Pilipino, ito ay aking naibigan. Ito ay gumising sa nananalaytay na dugong Balagtas sa aking katauhan. Sa katunayan, Bulakan ang pinagmulan ng aking lahi.

O pagsintang labis ang kapangyarihan,
Sampung mag-aama’y iyong nasasaklaw
Pag ikaw ang nasok sa puso ninuman
Hahamakin ang lahat masunod ka lamang.

Aking napagtanto na hindi lamang ang wika ay upang ipahayag ang ating hangarin, ito rin ay maaring gamitin bilang isang sining upang pumukaw sa mga natutulog na damdamin.

Datapwat mahirap maging dalisay sa isang wika. Maraming pagkakataon, ay pinagsasama-sama natin ang mga iba’t-ibang wika. Ito ay upang mas lalong maging effective sa pag-lalahad nang ating objectives. Kaya’t natuto rin akong magsalita ng Tag-lish.

Aminin man natin o hindi, ay may mga salita, lalo na sa siyensa na walang katumbas sa ating wika. Tulad ng: Ano ang kayariang henetika ng langaw ng prutas? Hindi ba’t mas madaling intindihin kung sabihin na lang na: Ano ang genetic make-up ng fruitfly?

OK lang naman sigurong haluan natin ng ibang salita ang ating lengguahe. Hindi naman siguro titikwas sa kaniyang libingan si Manuel Quezon, ang tinaguriang ama ng pambansang wika, kung makakarinig siya ng salitang Tag-lish.

Para sa akin ay tanggap naman nating lahat ito, dahil nagkakaintindihan pa rin naman tayo. Pero meron din namang iba, lalo na ng mga kolehiyala, na medyo mahirap ko pa ring tanggapin. Ito rin ang tinaguriang salitang Coño.

Let’s make tusok-tusok the fishballs. It’s so maputik the road, it make dumi my shoes. Why is it so mainit here? I make paypay the whole day, and I get so pagod!

Sa totoo lang, dumudugo pa rin ang tenga ko kapag nakakarinig nito.

Lumipas pa ang mga taon at matapos akong manirahan sa ibayong dagat nang matagal na panahon, hindi ko kinalimutan ang salitang aking kinagisnan. Hindi ko ito tinalikuran, at gamit gamit ko pa rin kahit ako ay nasa dayuhang bansa na.

Dahil Pilipino ang aking lahi. Ito ang aking pagkakakilanlan. Ito ang aking wikang kinamulatan. Ito ang wikang aking minamahal.

IMG_3256

photo taken at Tagaytay during our last home trip

Hindi katagalan ay muling nagbalik at tumapak muli ako sa lupang tinubaan. Ako’y napatulala. Pilipino pa rin ba ang wikang aking narinig?

Matapos magkitakits ng mga kaibigan. Hindi ko ma gets ang salita ng iba. Parang nganga ang aking peg. Tunay na naguluhan akech. Sa bayan ng mga epal at jologs, kinarir na rin ba nilang palitan ang ating wika? Anyare?

Pero, tangapin ko man o hindi ang mga pagbabago sa salitang aking kinagisnan, aaminin ko, astig pa rin ang dating ng ating wika.

Mabuhay ang wikang Pilipino! Mabuhay ang mga nagsasalita nito! Mabuhay ang mga nagmamahal ng ating pambansang wika!

(*Ang kathang ito ay sinulat sa pagdiriwang ng buwan ng pambansang wika.)